انتشار مقالات کشاورزی و علوم وابسته

3– 2-  نشانويژگي‌هاي كيفيت تبديل و پخت دانه برنج
3 – 2 – 1 – حجم ويژه ظاهري شلتوك برنج
نتايج تجزيه واريانس حجم ويژه ظاهري نشان داد كه اثر عامل ژنوتيپ بر اين صفت بسيار معني‌دار بود و اثر تراكم بوته و اثر متقابل آن در تراكم بر آن معني‌دار نبودند (جدول3-4). نتايج مقايسه ميانگين اثر عامل ژنوتيپ معلوم كرد كه حجم ويژه ظاهري در لاين SA13 با ارقام بومي فاقد اختلاف معني‌دار و با 416 داراي تفاوت آماري معني‌داري بود (جدول3- 5). اين صفت در ژنوتيپ‌هاي حسني، 416، SA13 و هاشمي به ترتيب با ميانگين‌هاي 9/1، 0/2، 1/2 و 1/2 سانتي متر مكعب برگرم، به طور معني‌داري افزايش يافت. ميانگين حجم ويژه ظاهري در اين آزمايش 1/2 سانتي متر مكعب برگرم و بازه تغييرات آن 8/1 تا 4/2 سانتي متر مكعب بر گرم مشاهده شد. 
3– 2– 2– جرم ويژه ظاهري شلتوك
جرم ويژه ظاهري يكي از ويژگي‌هاي محصول گياه برنج مي‌باشد. اگرچه تراكم و اثر متقابل آن بر اين صفت معني‌دار نشدند‌، اما بر اساس تجزيه واريانس اين صفت، اثر ژنوتيپ بر آن داراي تفاوت بسيار معني‌داري بود (جدول3- 4). نتايج مقايسه ميانگين نيز نشان داد كه رقم حسني با جرم ويژه ظاهري 54/0 گرم بر سانتي متر مكعب بالاترين مقدار را داشته و با بقيه ژنوتيپ‌ها تفاوت‌ معني‌داري داشت. دو رقم بومي حسني و هاشمي با يكديگر و دو لاين اصلاح شده نيز با يكديگر داراي تفاوت آماري معني‌داري بودند (جدول3- 5). جرم ويژه ظاهري ژنوتيپ‌هاي هاشمي، SA13، 416 و حسني به ترتيب با ميانگين‌هاي 47/0، 48/0، 50/0 و 54/0 گرم بر سانتي‌متر مكعب به طور معني داري افزايش يافتند. ميانگين اين صفت در آزمايش 50/0 گرم بر سانتي متر مكعب و بازه تغييرات آن 42/0 تا 57/0 گرم در سانتي متر مكعب گزارش مي‌گردد. جوليانو (1985) جرم ويژه ظاهري شلتوك را براي برنج‌هاي دانه بلند 59/0 گرم بر سانتي متر مكعب و در شلتوك برنج دانه متوسط 60/0 و در برنج قهوه‌اي 67/0 گزارش كرد. جوكي و خزائي (2012) جرم ويژه ظاهري شلتوك برنج صدري را بين 54/0 تا 59/0 گرم بر سانتي متر مكعب و جرم ويژه واقعي را بين 11/1 تا 22/1 گرم بر سانتي متر مكعب گزارش كردند. اگرچه اين صفت در يك آزمايش نتايج قابل قبولي را با ضريب تنوع پائين نشان مي‌دهد، اما در آزمايش‌هاي مختلف و در نواحي يا سال‌هاي گوناگون به استفاده از دستگاه‌هاي خرمنكوب قديمي تا مدرن و مكانيزه بستگي زيادي دارد. 
3– 2– 3– راندمان تبديل شلتوك
نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه راندمان تبديل شلتوك تحت اثر معني‌دار ژنوتيپ قرار گرفت و اثر تراكم بوته و اثر متقابل آن در ژنوتيپ معني‌دار نبودند (جدول3- 4). نتايج مقايسه ميانگين اثر ژنوتيپ نشان داد كه رقم هاشمي با كسب بالاترين راندمان تبديل تنها با لاين 416 با ميانگين 6/66 درصد كه پايين‌ترين راندمان را دارد، اختلاف معني‌داري در سطح پنج درصد داشته و با حسني و SA13 تفاوت معني‌داري نداشت (جدول3-5). راندمان تبديل ژنوتيپ‌هاي 416، SA13، حسني و هاشمي به ترتيب با ميانگين‌هاي 6/66، 7/67، 3/68 و 6/68 درصد به طور معني‌داري افزايش نشان دادند. ميانگين راندمان تبديل برنج در آزمايش 8/67 درصد و بازه تغييرات آن 1/59 تا 8/71 درصد بود. در يك آزمايشي، راندمان تبديل شلتوك ارقام فجر و ندا را به ترتيب 67 و 1/69 درصد گزارش كرده‌ اند [نصيري، 1383]. يك آزمايش ديگري، اثر رقم بر اين صفت با اختلاف بسيار معني‌داري گزارش گرديد كه در آن ميانگين راندمان تبديل هاشمي 74 درصد و خزر 7/70 در صد بود [اسدي، 1390]. نصيري (1388) راندمان تبديل شلتوك را براي لاين‌هاي اميدبخش برنج داراي تفاوت آماري بسيار معني‌داري گزارش كرد. راندمان تبديل شلتوك در پوزا باسماتي (Pusa Basmati-1) كه يكي از والدين SA13 مي‌باشد،70درصد بوده است و در بازه تغييرات اين آزمايش قرار گرفت [Rani and Krishnaiah, 2001]. عوامل محيطي و مكانيزاسيون به ويژه سرعت جداكننده دانه از خوشه مانع از يك برآورد دقيقي از اين صفت مي‌گردد كه مهم‌ترين آن‌ها دماي دوره رسيدگي، خشك‌كن و كارايي غلطك‌هاي پوستكن را مي‌توان نام برد.   
3– 2– 4– راندمان تبديل برنج سالم
اثر ژنوتيپ بر كارايي تبديل برنج سفيد سالم نيز براساس نتايج تجزيه واريانس تفاوت معني‌داري داشت و اثر تراكم بوته و اثر متقابل آن در ژنوتيپ معني‌دار نبودند (جدول3-4). نتايج مقايسه ميانگين بين ژنوتيپ‌ها، اختلاف معني‌داري را بين لاين‌هاي اصلاح‌شده SA13 و 416 نشان داد به طوري كه لاين 416 با 9/56 درصد بيش‌ترين و SA13 با 2/51 درصد كم‌ترين ميزان برنج سالم را در حين تبديل برنج قهوه‌اي توليد ‌نمودند. كارايي تبديل برنج سالم در SA13 اختلاف معني‌داري با ارقام بومي حسني و هاشمي نداشت. حسني و هاشمي به ترتيب با ميانگين 5/53 و 3/54 درصد، هردو با قرار گرفتن در يك گروه با لاين‌هاي SA13 و 416 كه پايين‌ترين و بالاترين درصد برنج سالم را توليد ‌كردند، فاقد اختلاف معني‌دار بودند. درضمن بين ارقام بومي اختلافي ملاحظه نگرديد (جدول3- 5). ميانگين كارايي تبديل برنج سالم در اين آزمايش 54 درصد و دامنه تغييرات آن 7/43 تا 3/62 درصد بود. نصيري (1383) راندمان تبديل برنج سالم ارقام فجر و ندا را به ترتيب 6/55 و 4/59 درصد گزارش كرد. مقدار اين صفت در پوزا باسماتي- يك 55 درصد گزارش شد، كه در بازه تغييرات اين آزمايش مي‌گنجد [Rani and Krishnaiah, 2001].
3– 2– 5– درصد برنج شكسته
تجزيه واريانس اثر تراكم بر درصد برنج خرد شده ارقام بومي و لاين‌هاي اصلاح‌شده برنج نشان داد كه اين صفت در اثر ژنوتيپ‌ها داراي تفاوت بسيار معني‌داري بود و اثر تراكم بوته و اثر متقابل آن در ژنوتيپ معني‌دار نبودند (جدول3–4). نتايج مقايسه ميانگين اثر ژنوتيپ بر درصد برنج شكسته شده، نشان داد كه لاين 416 با دارا بودن كم‌ترين درصد برنج خرد شده (ميانگين 7/9 درصد) در فرايند تبديل تفاوت آماري معني‌داري با لاين SA13 و ارقام حسني و هاشمي داشت. لاين SA13 با توليد برنج شكسته زياد در گروه ارقام بومي قرار گرفت (جدول3-5). ميانگين اين صفت در آزمايش 8/13 درصد و بازه تغييرات آن 3/6 تا 4/23 درصد به دست آمد. درصد برنج شكسته ژنوتيپ‌هاي 416، هاشمي، حسني و SA13 به ترتيب با ميانگين‌هاي 7/9، 3/14، 7/14 و 6/16 درصد به طور معني‌داري افزايش داشت. اسدي لشكناري (1390) درصد برنج شكسته ارقام برنج را با اختلاف بسيار معني‌دار گزارش كرد و درصد برنج شكسته در ارقام هاشمي و خزر را به ترتيب 5/19 و 7/22 درصد محاسبه نمود كه به حد بالاي دامنه تغييرات آزمايش نزديك بودند و در داخل اين بازه قرار دارد. در بين محققان و توليد كنندگان و شالي‌كوبي‌ها، حساسيت زيادي نسبت به اين صفت وجود دارد و لاين درحال معرفي SA13 داراي درصد برنج شكسته بالايي بود. لاين SA13 با ميانگين برنج شكسته 6/16 درصد با دامنه تغييرات 8/8 تا 4/23 بيش‌ترين شكستگي دانه را بين ژنوتيپ‌ها داشت.  
3– 2– 6- محتواي آميلوز برنج
نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه درصد آميلوز برنج در ژنوتيپ‌هاي مختلف داراي تفاوت‌هاي بسيار معني‌داري بود، اما اثر تراكم بوته در آن معني‌دار نبود و اثر متقابل تراكم بوته در ژنوتيپ بر آن نيز معني‌دار نشد ( جدول3- 4). نتايج مقايسه ميانگين اثر ژنوتيپ بر محتواي آميلوز حاكي از وجود تفاوت معني‌داري در اين صفت بين همه ژنوتيپ‌هاي مورد آزمايش بود. به طوري كه رقم حسني با 2/20  و لاين 416 با 4/26 درصد به ترتيب پايين‌ترين و بالاترين مقدار آن را داشتند (جدول3- 5). ژنوتيپ‌هاي حسني، هاشمي، SA13 و 416 به ترتيب با ميانگين‌هاي 2/20، 2/22، 9/24 و 4/26 درصد به طور معني‌داري افزايش داشتند. ميانگين آميلوز برنج‌هاي اين آزمايش 5/23 درصد بود و دامنه تغييرات آن 1/19 تا 6/27 درصد گزارش مي‌‌گردد. آميلوز به عنوان يك تركيب خطي و فاقد زنجيرهاي انشعابي بخشي از نشاسته برنج و يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي تعيين كننده كيفيت پخت و خوراكي اين محصول مي‌باشد. در زراعت برنج از مقدار آميلوز براي انتخاب رقم زراعي مناسب استفاده مي‌شود. استفاده از اين صفت در انتخاب يك گياه برنج زراعي اهميت بسيار زيادي دارد، زيرا تفاوت ژنوتيپي آن بسيار زياد است. دريك آزمايش اثر رقم بر اين صفت بسيار معني‌دار گزارش گرديد، به طوري كه محتواي آميلوز در رقم هاشمي 6/19 و در خزر 5/21 درصد بود [اسدي لشكناري، 1390]. نصيري (1388) مقدار اين صفت را در ارقام مختلف بسيار معني‌دار اعلام كرد. وي مقدار آميلوز برنج‌هاي ندا، لاين‌هاي 8312، 8308 و 8315 را به ترتيب 6/25، 0/19، 7/20 و 9/19 گزارش كرد. همه اين مقادير در دامنه تغييرات آزمايش قرار دارند. شارما و همكاران (2009) گزارش كردند، اثر تراكم بوته بر ميزان آميلوز در دو سال متوالي و يا حتّي در دو فصل زراعي فاقد اختلاف معني‌داري بود، اما كود نيتروژن بر آن تأثير معني‌داري داشت [Sharma et al., 2009] و با افزايش مقداركود نيتروژن، ميزان آميلوز دانه برنج كاهش يافت [مشايخي و همكاران، 1387]. در سطوح عامل تراكم بوته اين آزمايش ميزان آميلوز معني‌دار نبود، شايد دليل آن كمبود سطوح عامل تراكم بوته باشد و در تراكم‌هاي پائين‌تر يا بالاتر (44 بوته در متر مربع) ممكن است تفاوت‌هايي در ميزان آميلوز دانه مشاهده شود.
 3– 2– 7- همبندي ژل(Gel consistency)
نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه اين خاصيت تفاوت آماري بسيار معني‌داري در ميان ژنوتيپ‌هاي برنج داشت و اثر تراكم بوته و اثر متقابل آن در ژنوتيپ بر آن تأثير معني‌داري نداشتند (جدول3- 4). نتايج مقايسه ميانگين اثر ژنوتيپ بر اين صفت تفاوت معني‌دار آن را بين ارقام بومي و لاين‌هاي اصلاح شده نشان داد. دو رقم بومي حسني و هاشمي به ترتيب با ميانگين‌هاي 7/42 و 3/40 درصد، اگرچه بيش‌ترين مقدار را داشتند، اما تفاوت معني‌داري با هم نداشتند. دو لاين اصلاح‌شده SA13 و 416 نيز با داشتن كم‌ترين مقدار (به ترتيب با ميانگين‌هاي 9/32 و 5/33 درصد) تفاوت‌هاي معني‌داري با يكديگر نداشتند (جدول3-5). ژنوتيپ‌هاي 416، SA13، هاشمي و حسني به ترتيب با ميانگين 5/33، 9/32، 3/40 و 7/42 درصد به طور معني‌داري افزايش داشتند. همبندي ژل يكي از خواص مهم شيمي فيزيكي نشاسته برنج مي‌باشد كه با نرمي پس از پخت آن به ‌ويژه پس از سردشدن ارتباط دارد.  در يك آزمايشي كه در آن لاين‌هاي برنج هيبريد-2 و 416 انجام شد، نتايج اين آزمايش را تأييد كرد و اثر فاصله كاشت بر همبندي ژل معني‌دار نبود و اثر متقابل تراكم بوته در ژنوتيپ نيز بر همبندي ژل معني‌دار نشد. اثر متقابل ژنوتيپ در تراكم در ژنوتيپ‌هاي هيبريد- 2 و 416 در فاصله كاشت 30×15 سانتي‌متر به ترتيب داراي بيش‌ترين (3/29 ميلي‌متر) و كم‌ترين (3/25 ميلي‌متر) مقدار همبندي ژل بود [رجبي شهرستاني، 1389]. مقدار مورد قبول اين صفت 40 تا 60 براي كيفيت خوب مورد پذيرش قرار گرفته است [Juliano, 1984]. تعداد زيادي از ارقام بومي خوش كيفيت ايراني در اين بازه قرار دارند. يكي از دلايل كيفيت نا مناسب لاين‌هاي خارجي پائين بودن اين خصوصيت است.
 3– 2– 8- درجه اثر محلول پتاس بر دانه برنج
براي اندازه‌گيري اين خاصيت به طور غير مستقيم از تأثير محلول پتاس با غلظت 7/1 درصد روي دانه‌هاي برنج استفاده مي‌شود. نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه اين ويژگي در ارقام و لاين‌هاي برنج داراي تفاوت‌هاي بسيار معني‌‌داري بود كه تحت تأثير تراكم بوته در سطوح انتخابي مورد نظر و اثر متقابل آن با ژنوتيپ قرار نگرفت (جدول3- 4). نتايج مقايسه ميانگين اثر ژنوتيپ نيز نشان داد، اين صفت بين دو رقم بومي حسني و هاشمي تفاوت معني‌داري در سطح پنج درصد داشت و دو لاين SA13 و 416 تفاوتي باهم نداشتند. ازاين گذشته، بين ارقام بومي و لاين‌هاي اصلاح‌شده تفاوت معني‌داري وجود داشت (جدول3- 5). درجه تأثير محلول پتاس بر ژنوتيپ‌هاي هاشمي، حسني، 416 و SA13 به ترتيب با ميانگين‌هاي 3/4، 5، 7 و 7 درجه اثر پتاس به طور معني‌داري افزايش داشتند يا به عبارت ديگر درجه اثر محلول پتاس بر دانه برنج به طور معني‌داري كاهش يافت. ميانگين درجه تأثير محلول پتاس در آزمايش 8/5 درجه بود و بازه تغييرات آن در دانه‌هاي برنج سفيد 9/3 تا 7 درجه گزارش مي‌گردد. رجبي شهرستاني (1389) از نتايج مقايسه ميانگين اثر متقابل تراكم بوته در لاين برنج هيبريد، اختلاف معني‌داري را در تراكم‌هاي 16 و 2/22 بوته در متر مربع از نظر درجه تأثير محلول پتاس به ترتيب با 9/6 و 8/6  درجه اثر پتاس گزارش كرد، كه بقيه لاين‌ها در اين تراكم‌ها معني‌دار نبودند. درجه تأثير پتاس، به طور معكوس به دمايي مربوط است كه ذرات نشاسته دانه برنج سفيد در محيط آبي شروع به متورم شدن غير قابل برگشت مي‌كنند. اين خاصيت با اين كه اندازه‌گيري ساده، سريع و آسان است و دقت آن كم مي‌باشد، در كيفيت پخت تأثير خيلي زيادي دارد. درجه تأثير محلول پتاس يكي از خصوصيات ژنوتيپ‌هاي برنج است و مقدار مطلوب آن 4 تا 5 درجه مي‌باشد.

جدول 3-4- تجزيه واريانس صفات كيفيت تبديل و پخت برنج در  چهار ژنوتيپ‌ و تيمارهاي تراكم بوته
منابع
تغييرات
درجه
آزادي

حجم ويژه

جرم ويژه
راندمان تبديل كل
راندمان برنج سالم
درصد برنج شكسته
محتواي آميلوز

همبندي ژل
درجه تأثير پتاس
تكرار
3
003/0
001/0
91/25
51/43
68/11
39/2
07/62
09/0
ژنوتيپ
3
**195/0
** 012/0
*25/9
*04/66
**27/102
**86/90
**14/290
**54/22
تراكم بوته
2
ns 003/0
ns 001/0
ns 97/1
ns 73/10
ns 80/6
ns 77/0
ns 22/0
ns 04/0
ژنوتيپ×تراكم
6
ns 012/0
ns 001/0
ns 701/3
ns 83/18
ns 36/23
ns 95/0
ns 83/15
ns 04/0
خطاي آزمايش
33
 007/0
 001/0
002/3
82/18
51/13
67/0
84/29
04/0
ضريب تغييرات (درصد)
97/3
87/3
56/2
04/8
59/26
50/3
63/14
53/3
ns غیرمعنی دار و *، ** به ترتیب معنی داردر سطوح احتمال پنج و يك درصد
جدول3-5- مقايسه ميانگين صفات كيفيت تبديل و پخت چهار ژنوتيپ‌ برنج در تيمار‌هاي تيمارهاي تراكم بوته
صفات
حسني
هاشمي
SA13
416
حجم ويژه (cm3g-1)
a85/1
a14/2
a09/2
b00/2
جرم ويژه (gcm-3)
a54/0
c47/0
c48/0
b50/0
راندمان تبديل كل برنج (درصد)
ab3/68
a6/68
ab7/67
b6/66
راندمان تبديل برنج سالم (درصد)
ab5/53
ab3/54
b2/51
a9/56
برنج شكسته (درصد)
a7/14
a3/14
a6/16
b7/9
محتواي آميلوز (درصد)
d2/20
c2/22
b9/24
a4/26
همبندي ژل (mm)
a7/42
a3/40
b9/32
b5/33
درجه تأثير محلول پتاس (رتبه)
b0/5
c3/4
a0/7
a0/7
در هر رديف‌ ميانگين‌هاي با حروف يكسان بر اساس آزمون توكي در سطح احتمال پنج درصد داراي اختلاف معني‌داري هستند.