3– 4– نشانويژگي‌هاي انتقال ماده خشك در گياه برنج

تشكيل عملكرد دانه برنج براساس انتقال ماده خشك از اندام‌هاي رويشي به دانه، در دوره پرشدن آن صورت مي‌گيرد. مواد فتوسنتزي كه در دانه اندوخته مي‌شوند از سه منبع اصلي كسب مي‌گردند: 1) انتقال مجدد مواد فتوسنتزي ذخيره ‌شده دراجزاي مختلف گياه در مرحله رشد رويشي قبل از گرده ‌افشاني، كه در اين آزمايش در بخش‌هاي مختلف گياه مورد بررسي قرار گرفته ‌است و دو بخش آن شامل، كل گياه و پنجه‌هاي فرعي گياه مي‌باشند، ساقه اصلي و اجزاي آن مطالعه شدند. 2) انتقال مواد فتوسنتز جاري در دوره پرشدن دانه، مستقيما از اندام‌هاي رويشي به مخزن رقابت‌كننده، كه پيچيدگي‌هاي انتقال مجدد را ندارد، و 3) انتقال مواد فتوسنتزي اندام‌هاي زايشي مانند خوشه، پوسته و ريشك كه در اين آزمايش مورد بررسي قرار نگرفته‌اند. بنابراين، صفات مرتبط با انتقال مواد فتوسنتز جاري برخلاف انتقال مجدد مواد فتوسنتزي ذخيره‌اي، به علت تنوع كم‌تر، از ضريب تنوع پايين‌تري برخوردار بودند. در هريك از  بخش‌ها، شش متغير مورد بررسي قرار گرفته‌اند، كه عبارتند از: ميزان انتقال مجدد ماده خشك، كارايي و سهم آن، ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري، كارايي و سهم آن. اين متغيرهاي ششگانه "متغيرهاي انتقال ماده خشك" ناميده شده اند.

3– 4– 1- انتقال ماده خشك كل بوته

3– 4– 1 – 1- ميزان انتقال مجدد ماده خشك كل بوته

نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه ميزان انتقال مجدد ماده خشك كل بوته در ژنوتيپ‌هاي مختلف داراي تفاوت آماري معني دار بود و اثر تراكم بوته و اثر متقابل آن در ژنوتيپ بر آن معني‌دار نبودند (جدول3–9). از طرف ديگر، نتايج مقايسه ميانگين اثر ژنوتيپ بر اين صفت گوياي وجود اختلاف معني‌داري بين رقم بومي حسني و لاين 416 بود كه اولي با ميانگين 5/109 گرم بر متر مربع پائين‌ترين و دومي با 2/237 گرم بر متر مربع بالاترين ميز ان انتقال مجدد را بخود اختصاص دادند. هاشمي و SA13 به ترتيب با 8/181 و 4/167 گرم بر متر مربع تفاوت معني‌داري با يكديگر نداشتند (جدول3–10). نتايج تجزيه ضرايب همبستگي حاكي از وجود رابطه ضعيف و مثبت معني‌دار ميزان انتقال مجدد ماده خشك با عملكرد دانه (34/0= r) و داراي رابطه ضعيف و منفي معني‌داري با ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري (42/0= - r) بود. با توجه به اين‌كه مجموع اين دو صفت در تشكيل عملكرد دخالت دارند، در هر شرايط خاصي با افزايش يكي، ديگري به طور معكوسي تغيير خواهد كرد (جدول3-11). اين صفت در ژنوتيپ‌هاي حسني، SA13، هاشمي و 416 به ترتيب با ميانگين‌هاي 5/109، 4/167، 84/181 و 2/237 گرم در متر مربع به طور معني‌داري افزايش يافت. ميانگين اين صفت در آزمايش 174 گرم در متر مربع و دامنه تغييرات آن در كليه ژنوتيپ‌ها و تراكم‌ها 5/10 تا 8/407 گرم در متر مربع گزارش گرديد. گزارش اكبري (1388) در آزمايشي كه در هر كپه سه تا چهار گياهچه (نشاء) با فاصله كاشت 25×20 انجام شد نيز حاكي از وجود همبستگي بالاي معني‌دار مثبت ميزان انتقال مجدد با عملكرد دانه بود. وي ميزان انتقال مجدد كل رقم فجر و ندا را به ترتيب با ميانگين ‌هاي 1/185 و 9/246 گرم در متر مربع معني‌دار محاسبه نمود. بنابراين به نظر مي‌رسد كه با استفاده از روش زراعي با افزايش ميزان انتقال مجدد كل بوته، عملكرد افزايش خواهد يافت. لك و همكاران (2011) اثر تراكم بوته، ژنوتيپ و برهمكنش آن‌ها بر ميزان انتقال مجدد كل را در برنج معني‌دار گزارش كرد كه، بالاترين مقدار آن در رقم برنج عنبر‌بو قرمز در تراكم 25 بوته در متر مربع به ميزان 6421/0 گرم در بوته محاسبه گرديد. كاظمي پشت مساري و همكاران ( 1389) گزارش كردند كه انتقال مجدد ماده خشك از اندام‌هاي هوايي با عملكرد دانه همبستگي مثبتي دارد. لك و همكاران (2011) نه ‌تنها ميزان انتقال مجدد كل بلكه ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري آن را نيز با تفاوت آماري معني‌داري اعلام نمودند. كاظمي پشت مساري و پيردشتي (1389) اثر ژنوتيپ بر ميزان انتقال مجدد كل اندام هوايي را بسيار معني‌دار گزارش كردند كه در آن لاين اصلاح شده برنج هيبريد بهار يك، مقدار انتقال مجدد بيش تر از رقم محلي طارم داشت و مقدار اين متغير داراي همبستگي متوسط و مثبت معني‌داري با عملكرد دانه بود. آن‌ها در آزمايش از كود نيتروژن و روش چند گياهچه در هر كپه استفاده كرده بودند كه باعث تغيير در ميزان انتقال مجدد ماده خشك گرديد.        .  

3-4-1-2- ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري كل بوته

        با توجه به نتايج تجزيه واريانس ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري كل بوته در دوره پرشدن دانه در ژنوتيپ‌هاي برنج داراي اختلاف معني‌داري بود و اين صفت در تراكم‌هاي مختلف نيز داراي اختلاف معني‌داري بود. اما در اثر متقابل ژنوتيپ در تراكم بوته تفاوت آماري معني‌داري ملاحظه نگرديد (جدول3- 9). مقايسه ميانگين اثر ژنوتيپ نشان داد، رقم حسني با ميانگين 4/282 گرم در متر مربع، فاقد تفاوت آماري معني‌داري با SA13، 416 و هاشمي به ترتيب با ميانگين‌هاي 5/379، 377 و 9/242 گرم در متر مربع بود. با اين‌كه دو رقم بومي هيچ‌گونه تفاوتي با يكديگر نداشتند، اما رقم هاشمي از نظر اين صفت داراي اختلاف معني‌داري با دو لاين اصلاح شده بود. دولاين اصلاح‌شده از نظر ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري با هم تفاوتي نداشتند. مقايسه ميانگين اثر تراكم‌ بوته نشان داد كه دو تراكم بوته پايين و بالا با يكديگر تفاوت معني‌داري داشتند (جدول3- 10). ميزان اين صفت در تراكم‌هاي 11/11، 16 و 25 به ترتيب با ميانگين‌هاي 5/252، 9/328 و 4/378 گرم در متر مربع به طور معني‌داري افزايش يافت. يعني با افزايش تراكم، ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري نيز افزايش يافت. ميانگين اين صفت در ژنوتيپ‌هاي هاشمي، حسني، 416 و SA13 به ترتيب با 9/242، 4/282، 0/375 و 5/379 گرم در متر مربع به طور معني‌داري افزايش يافت. به طوري كه، ارقام بومي ايراني داراي ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري بيش‌تر از لاين‌هاي اصلاح شده بودند. ميانگين اين صفت در آزمايش 9/319 گرم در متر مربع محاسبه شد و بازه تغييرات آن 89 تا 565 گزارش مي‌گردد. با اين‌كه، مطابق تجزيه ضرايب همبستگي متغرها، ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري كل بوته با عملكرد دانه (70/0 = r)، كارايي انتقال مجدد ماده خشك كل بوته (71/0= r)، كارايي انتقال مواد فتوسنتز جاري كل بوته (65/0= r) و سهم آن (75/0 = r) داراي همبستگي بالا و مثبت معني‌داري بود، اما با سهم انتقال مجدد ماده خشك كل بوته داراي رابطه منفي معني‌داري بوده و با ميزان انتقال مجدد كل بوته داراي همبستگي منفي معني‌داري بود (جدول3- 11). لك (2011) گزارش كرد، ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري در تراكم‌ها و ژنوتيپ‌هاي مختلف داراي تفاوت بسيار معني‌داري مي‌باشد و با افزايش تراكم بر مقدار آن افزوده مي‌شود. بنابراين يكي از دلايل افزايش عملكرد برنج در تراكم‌هاي بالا، افزايش ميزان انتقال مجدد و فتوسنتز جاري مي‌باشد. 

جدول 3- 9- تجزيه واريانس انتقال ماده خشك كل بوته چهار ژنوتيپ برنج در تيمارهاي تراكم بوته

منابع تغييرات

درجه آزادي

ميزان انتقال مجدد ماده خشك

ميزان انتقال فتوسنتز جاري

تكرار

3

07/7548

3/33493

ژنوتيپ

3

*75/33017

*36/55669

تراكم بوته

2

ns23/1036

*55/64400

ژنوتيپ× تراكم

6

ns35/2197

ns99/4530

خطاي آزمايش

33

95/9714

42/12783

ضريب تغييرات (درصد)

66/56

34/25

ns : غیرمعنی دار، * و **: به ترتیب معنی دار در سطوح احتمال پنج و يك درصد

جدول 3- 10- مقايسه ميانگين ميزان انتقال مجدد ماده خشك و فتوسنتز جاري كل بوته چهار ژنوتيپ برنج در تيمارهاي تراكم‌ بوته

اثر ساده ژنوتيپ

حسني

هاشمي

SA13

416

ميزان انتقال مجدد ماده خشك كل گياه برنج (gm-2)

a53/109

ab82/181

ab35/167

a19/237

ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري كل گياه (gm-2)

ab41/282

b88/242

a47/379

a96/374

اثر ساده تراكم بوته (plant/m2)

11/11

16

25

ميزان انتقال مواد فتوسنتز جاري كل گياه (gm-2)

b49/252

ab87/328

a43/378

در هر رديف ميانگين‌هاي با حروف يكسان در سطح احتمال پنج درصد در آزمون توكي اختلاف معني‌داري ندارند

جدول 3-11- تجزيه ضرايب همبستگي پيرسون انتقال ماده خشك كل بوته چهار ژنوتيپ برنج در تيمارهاي  تراكم بوته

صفات گياهي

عملكرد

 دانه

ميزان

 انتقال مجدد كل

كارايي

انتقال مجدد كل

سهم

 انتقال مجدد كل

ميزان انتقال فتوسنتز جاري كل

كارايي انتقال فتوسنتز جاري كل

سهم انتقال فتوسنتز جاري كل

عملكرد دانه

1

ميزان انتقال مجدد ماده خشك كل

*34/0

1

كارايي انتقال مجدد ماده خشك‌كل

ns 05/0-

**88/0

1

سهم انتقال مجدد ماده خشك كل

ns 08/0-

**90/0

**96/0

1

ميزان انتقال فتوسنتز جاري كل

**70/0

**42/0-

**71/0

**75/0-

1

كارايي انتقال فتوسنتز جاري كل

ns 003/0

**86/0-

**87/0-

**94/0-

**65/0

1

سهم انتقال فتوسنتز جاري كل

ns 08/0

**90/0-

**97/0-

**00/1-

**75/0

**98/0

1

* و ** به ترتيب اختلاف معني‌دار در سطح احتمال پنج و يك درصد هستند و ns در سطح احتمال غير معني‌دار است.