انتشار مقالات کشاورزی و علوم وابسته

پرسش و پاسخ درباره برنج هيبريد                 

نويسندگان: حميد درستي و مريم حسيني

 مندرجات

1-    برنج هيبريد چيست ؟

2-    تفاوت توليد بذر در برنج معمولي و برنج هيبريد كدام است ؟

3-  واريته هاي با عملكرد بالا ، واريته هاي مدرن ، واريته هاي معمولي و تيپ هاي        جديد برنج 
 ( Super Rice) چه نوع واريته اي هستند وتفاوت آنها با برنج هيبريد چيست ؟

4-    نيرومندي و قدرت هيبريدي چيست ؟

5-    امروزه چه واريته اي از  برنج هيبريد توسط كشاورزان كشت مي شود ؟

6-    كشاورزان در صورت كشت برنج هيبريد چه ميزان افزايش عملكرد بدست خواهند آورد ؟

7-    عمليات كشت برنج هيبريد و كشت برنج معمولي چه تفاوتي با يكديگر دارند ؟

8-    چرا كشاورزان نمي توانند از برنج هيبريد بذرگيري نمايند ؟

9-     براي كشت برنج هيبريد چه مقدار هزينه مي شود ؟

10-كشاورزان با كشت برنج هيبريد چقدر سود خواهند برد ؟

11-آيا برنج هيبريد مي تواند كشور مارا به سمت  خودكفايي هدايت كند ؟

12- موسسه تحقيقات برنج چه برنامه اي در خصوص گسترش برنج هيبريد در دستور كار خود دارد ؟

13- فناوري توليد بذر هيبريد توسط چه ارگاني كنترل و هدايت خواهدشد ؟

14-كدام كشور در كشت برنج هيبريد به موفقيت رسيده است ؟

15-چه ارگاني از برنامه كشت برنج هيبريد حمايت خواهد كرد ؟

پيش گفتار

يكي از مهمترين پيشرفت هاي انجام شده در زمينه اصلاح گياهان زراعي توليد گياهان هيبريد بود كه در سال 1930 در مورد گياه ذرت  اتفاق اقتاد . اين امر بهنژادگران را تشويق نمود تا به دنبال ارقام هيبريد در محصولات ديگر نظير برنج باشند . بدليل اهميت اين محصول در ايجاد امنيت غذايي واشتغال براي اقشار كم در آمد اغلب كشورهاي آسيايي در دو دهه گذشته تمهيدات مناسبي جهت توليد برنج براي جمعيت در حال رشد خود داشتند چون انتظار مي رود، تقاضا براي برنج در ربع قرن آينده به خاطر افزايش جمعيت گسترش يابد . بنابراين، به منظور مقابله با فشار جمعيتي آينده بايد محصول بيش تر در واحد سطح توليد گردد تا جوابگوي نياز غذايي آينده باشد. اين افزايش توليد بايد در زمين كم تر، با نيروي كاركم تر و نيز آب كم تري توليد گردد . بنابراين، استفاده از پديده هتروزيس وتوليد برنج هيبريد يكي از راهكارهاي مقابله با اين چالش است . 

مجموعه اين پرسش و پاسخ ، در واقع مقدمه اي بر آشنايي بيش تر با فناوري برنج هيبريد است كه جهت مطالعه كارشناسان ، مروجان وكشاورزان پيشرو تدوين گرديد. اميد است، اين نشريه گام مثبتي جهت معرفي برنج هيبريد به جامعه كشاورزي ايران باشد .

برنج هيبريد چيست ؟

رقم هيبريد در واقع اشاره به بذر  F₁  دارد كه از راه مستقيم از تلاقي دو والدي كه از نظر ژنتيكي متفاوت هستند ، توليد مي گردد. در اين ارقام  ، صفات كيفي و مفيد هر دو والد با هم تركيب شده و منتج به پديده اي به نام نيروي هيبريدي (Hybrid  vigor ) يا Heterosis (برتري هيبريد نسبت به والدين) مي گردد.از آنجائي كه نشاهاي جوان داراي قدرت رشد بالاتر و گياهان بالغ نيز صفات زايشي بهتري از خود نشان مي دهند ، لذا اين فاكتور ها باعث عملكرد بيشتر در مقايسه با برنج هاي معمولي وحتي لاين هاي اينبرد (خالص) مي شوند . بنابراين، مي توان دركشت برنج هيبريد با اعمال مديريت صحيح زراعي عملكرد را تا 25 درصد افزايش داد.

تفاوت توليد بذر در برنج معمولي و بذر هيبريد كدام ا ست ؟

 امروزه بيش از 15 الي20 رقم برنج اصلاح شده توسط كشاورزان كشت مي شود كه همه آنها در موسسه تحقيقات برنج رشت و ساير مراكز تحقيقاتي اصلاح شده اند. تمام ارقام معمولي كه كشت مي شوند از برنج هاي اينبرد محسوب  مي شوند چون از راه خود گشني خالص شده اند . گل هاي برنج شامل هر دو اندام زايشي نر ( پرچم) و ماده (كلاله)  مي باشد ، اين اندام ها به گياه اجازه مي دهد تا بطور دائمي از طريق خود گشني بدون دخالت بشردوباره تجديد نسل كند. اين بدين معني است كه مي توان از محصول بر داشت شده ارقام اينبرد (خالص)  بعنوان بذر ، براي كشت فصل ديگر استفاده نمود .

 ازسوي ديگر همان طوري كه در پرسش پيشين بيان شد يك رقم هيبريد ، حاصل تركيب دو والد است  بنابرين بايستي هميشه بذور جديد از طريق دگر گشني براي كشت در فصل بعد توليد شود. اين بذوركه داراي اندازه هاي مختلف هستند ممكن است بي رنگ وحتي نيمه بارور باشند و نيز پوسته هاي بذر (لما وپالئا ) پس از رسيدگي قدري باز بمانند ومعمولاً در مقايسه با ارقام اينبرد (خالص ) بذر آنها سبكتر است . با اين توصيف براي بدست آوردن بهترين صفات ، دولاين والديني را باهم تلاقي داده واز تركيب آنها گياه هيبريد بدست مي ‏‏‏آيد . گرده افشاني معمولا به كمك ابزار طبيعي وشيميايي انجام مي گيرد. بذور برداشت شده از گياه هيبريد نمي تواند براي كشت مجدد استفاده شود ، زيرا نيروي هيبريدي گياهان نسل بعدكم مي شود و كا هش عملكرد وغير يكنواختي در گياهان كشت شده مشاهده خواهد شد.

واريته هاي با عملكرد  بالا، واريته هاي مدرن ، واريته هاي معمولي و تيپ هاي جديد

برنج  (Super Rice ) چه نوع واريته اي هستند وتفاوت آنها با برنج هيبريد چيست ؟

واريته هاي  برنج با عملكرد بالا ، واريته هاي  مدرن ونيز ارقام معمولي وهمچنين تيپهاي جديد برنج (Super Rice ) اصطلاحاتي هستند كه براي تمايز اين ارقام از واريته سنتي وبومي بكار مي روند . واريته هاي بومي معمولاً داراي ارتفاع بوته بلند و در شرايط نامساعد جوي در مراحل قبل از برداشت به آساني ورس مي‌كنند  و نيز داراي عملكرد پايين و ديررس مي باشند . تعداد پنجه آنها كم وغالبا ًحساس به آفات وامراض رايج منطقه هستند ، و گاهاً ريزش دانه آنها نيز زياد است . البته اين ارقام داراي عطر و طعم وكيفيت پخت وخوراك خوبي هستند  نظيرارقام دم زرد ، دمسياه ، طارم محلي ونيز ارقام باسماتي هند وپاكستان .

اصطلاح واريته هاي با عملكرد بالا ، واريته هاي مدرن ونيز واريته هاي معمولي به يك معني است. اين واريته ها با ارتفاع كوتاه تا متوسط وداراي دوره رشد  متوسط مي باشند وغير حساس به طول روز ( فتوپريود) بوده بنابراين در شرايط محيطي مناسب تا دو بار قابل كشت هستند وداراي عملكرد نسبتاً خوبي‌اند ومتحمل به آفات وبيماري بوده و پاسخ مثبتي نسبت به ازت از خود نشان مي دهند.

تيپ هاي جديد برنج (Super Rice ) واريته هايي هستند كه براي نياز فشار جمعيتي آيندهطراحي شده اند. اهداف اصلاحي در اين واريته ها عملكرد 12 تن در هكتار با دوره رشد 120 روزه مي باشد كه از طريق فناوري زيستي وتغيير در ساختار و معماري گياه برنج بدست مي آيد كه داراي پنجه هاي كم ، 5 تا 6 پنجه ونيز تعداد دانه بيشتر و سنگين تر در خوشه وهمچنين سيستم ريشه اي بلند و وسيع تر مي باشند و كارايي بيشتري در مصرف آب ومواد غذايي دارند ، بديهي است مقاومت بيشتري نيز به آفات وامراض از خود نشان مي دهند بهر حال اين الگوي جديد برنج هنوز در حال تكامل واصلاح مي باشد و تا سال 2006 ميلادي به بازار خواهد آمد .

علاوه بر اين واريته هاي بومي ، ارقام با عملكرد بالا ونيز واريته هاي مدرن وارقام معمولي وهمچنين تيپهاي جديدبرنج آينده از يك جهت داراي وجه مشترك مي باشند وآن اينكه همه آنها خود گشن بوده وشباهتي به برنج هيبريد ندارند !

امروزه چه واريته اي از برنج هيبريد توسط  كشاورزان كشت مي شود؟

در حال حاظر يك واريته برنج هيبريد در دسترس مي باشد كه توسط موسسه تحقيقات برنج توليد شده است و سه لاين خوش آتيه واميد بخش ديگر نيز در دست مطالعه قرار دارد . رقم هيبريد جديد در مناطق استان گيلان نواحي پير بازار ، آبكنار انزلي و كياشهر ودر استان مازندران ،ايستگاه تحقيقات چپر سر و آمل مورد آزمايش قرار گرفته و طي سالهاي مختلف عملكرد قابل توجه اي از خود نشان داده است .ميانگين عملكرد در سال 81 در رشت 5/6 تن در هكتار ودر پيربازار وانزلي 5/7 تن در هكتار  ودر ايستگاه چپر سر تنكابن 7 تن در هكتار برآورد گرديد .در سال زراعي 1382 در روستاي  پيربازار 5/8 تن در هكتار وآبكنار انزلي بيش از 5/13 تن در هكتار محصول استحصال گرديد.بعلاوه اين رقم جديد به بيماري بلاست مقاومت دارد ومقدار آميلوز آن در حد متوسط  (7/21 ) است كه پس از پخت نرم باقي مي ماند و همانند ارقام بومي داراي عطر و طعم مي باشد ودوره رشد آن از زمان بذر پاشي تا برداشت در حدود 130-125 روز مي باشد و بطور كلي نسبت به ارقام اصلاح شده مانند خزر ، سپيد رود و بجار از لحاظ كيفي وكمي برتري دارد .

كشاورزان درصورت كشت برنج هيبريد، چه ميزان افزايش عملكرد بدست خواهند آورد؟

 نتايج كشت رقم هيبريد در سطوح محدود و آزمايشات On farm (آزمايش در شرايط زارع ) و طرحهاي تحقيقي و تر ويجي در سالهاي 80 ، 81 و 82  در منا طق مختلف استانهاي شمالي روند افزايش عملكرد را نشان مي‌دهد كه با اعمال مديريت صحيح زراعي بدست آمده است بطوريكه نسبت به ارقام بومي حدود 3-5/2 تن و نسبت به ارقام اصلاح شده تا 2تن در هكتار افزايش عملكرد داشته است . حداكثرعملكرد در روستاي آبكنار انزلي 5 /13 تن در هكتار برآورد شد. ضمن آنكه از ضريب تبديل و كيفيت پخت  بهتري نسبت به ارقام اصلاح شده  همچون خزر و سپيدرود برخوردار است .بنابراين با كشت وتوسعه برنج هيبريد سود قابل توجهي عايد كشاورزان مي گردد ، بديهي است منوط بر تعيين قيمت پايه براساس ارقام اصلاح شده توسط ارگان هاي ذيصلاح مي باشد .

عمليات كشت برنج هيبريد و برنج معمولي چه تفاوتي با يكديگر دارد ؟

 كشت برنج هيبريد دقيقاً شبيه كشت برنج معمولي مي باشد البته بايد توجه داشت كه مديريت توليد نشاء برنج هيبريد نياز به توجه و دقت بيشتري در خزانه دارد. نشاء برنج هيبريد بايد قوي و ريشه هاي آن توسعه كامل پيدا كند و در هنگام خارج كردن از خزانه صدمه نبيند . رعايت اين توصيه ها به بوته هاي برنج هيبريد اجازه مي دهد تا نيرومندي و قدرت هيبريدي را در مراحل اوليه رشد رويشي حفظ وآشكار سازند و همچنين افزايش تعداد گلچه‌ را در مراحل زايشي تامين نمايند . اين امر بدين معني است كه ارقام برنج هيبريد عملكرد بيشتري را با همان نهاده هايي كه در ارقام معمولي استفاده ميشود، توليد  خواهند كرد.

نكات مهمي كه كشاورزان براي كشت برنج هيبريد بايد مورد توجه قرار دهند ، عبارتند از :

1- استفاده از بذر جديد براي كشت در هر فصل زراعي يعني كشاورزان نمي توانند از مزرعه برنج هيبريد براي كشت درسال آينده بذر گيري كنند .

2- استفاده از 20 كيلوگرم بذر هيبريد براي كشت در يك هكتار به جاي 100-80  كيلوگرم بذر ارقام بومي .

3- بكاربردن كود دامي در خزانه بمنظور نرم و سست كردن خاك تا نشاء ها به آساني كنده شوند و ريشه هاي جوان صدمه اي نبينند.

4- بذرپاشي تنك ، بطوريكه به ازاي هر متر مربع بستر خزانه 50  الي 75 گرم بذر پاشيده شود. بنابراين 20 كيلوگرم بذر هيبريد بترتيب در سطح 400  و 270 مترمربع سطح خزانه بكار مي رود.

5-   نشاء كاري با تعداد 2-1 نشاء بجاي 6-5 نشاء در هر كپه انجام گيرد.

6-   فواصل نشاء بين رديف و روي رديفها 25×25 سانتي متر باشد.

چرا كشاورزان نمي توانند ازبرنج هيبريد بذرگيري نمايند ؟

چون پديده هتروزيس فقط مربوط به نسل اول مي باشد .اگر كشاورزان از ارقام معمولي براي كشت استفاده نمايند ، مي توانند  براي نسل بعد بذر گيري كنند . اما بذري كه براي برنج هيبريد بكار مي رود بايد براي هر فصل تازه و جديد باشد در غير اينصورت بوته هاي حاصل از نظر ارتفاع و زمان رسيدگي غير يكنواخت شده و عقيمي درخوشه زياد مي گردد ونيز  بخاطر كاهش قدرت هيبريدي عملكرد نيز حدود 20 درصد كاهش مي يابد . بنابراين براي دست يابي به عملكرد خوب و يكنواختي در ارتفاع بوته ها ورسيدگي همزمان و در نهايت كسب سود بيشتر، بايستي بذور جديد هيبريد  براي  هر فصل زراعي مجدداً تهيه شود .

كشت برنج هيبريد چقدر هزينه دارد ؟

چون كشاورزان فقط 20 كيلوگرم بذر هيبريد در مقايسه با 100-80 كيلوگرم ارقام معمولي در هر هكتار بكار مي برند ، در كاهش هزينه  كشت برنج هيبريد تاثير  مي گذارد . 20 كيلوگرم بذر هيبريد از قرار كيلوئي 15000 ريال به ارزش 300000 ريال مي باشد . اما براي ارقام معمولي از قرار كيلويي 4500 ريال چيزي در حدود 450000  – 360000 ريال برآورد مي گردد ، بعبارت ديگر هزينه تهيه بذر به همان ميزاني است كه كشاورزان در حال حاضر بكار مي برند . بنابراين هزينه اضافي در تهيه كود آلي و مصرف آن در خزانه، بذر پاشي تنك وجين علفهاي هرز و مواظبت بيشتر در خارج كردن نشاء و نشاءكاري با 2-1 نشاء در هركپه ونيز واكاري كپه هاي از بين رفته مي باشد. براساس مطالعات انجام شده ميانگين هزينه اي كه كشاورزان با كشت برنج هيبريد متحمل مي شوند با هزينه توليد ارقام معمولي تفاوت معني داري ندارد .

كشاورزان با كشت برنج هيبريد چقدر سود خواهند برد ؟

 توليد برنج هيبريد تجارتي با عملكرد تقريبي 7 تن در هكتار حدوداً يك ميليون تومان درآمد خالص دارد و براساس داده هاي بدست آمده و محاسبات متداول فني ، يك كشاورز با كشت برنج هيبريد مي تواند ، سودخالص قابل توجهي بدست آورد . حداقل اين سود 800 هزار تومان در هر هكتار نسبت به كشت ارقام معمولي مي باشد . هر افزايش عملكردي در حد بيش از 6 تن در هكتار به روشني معلوم مي كند كه سود قابل توجهي خوا هد داد . شايان ذكر است كه توليد بذر هيبريد مي تواند فرصتهاي شغلي فراواني براي كسب درآمد جديد جهت توليد كنندگان بويژه روستائيان ايجاد نمايد. براساس بررسي هاي انجام شده ميانگين هزينه توليد بذر هيبريد  7 ميليون  ريال در سطح مزارع كشاورزان و 5/7 ميليون ريال درايستگاههاي تحقيقاتي است. اگر درهر هكتار يك تن بذر هيبريد(F₁ ) توليد شود. بنابراين يك توليد كننده بذر مي تواند 800 هزار تومان سود خالص در هرهكتاربدست آورد . البته توليد بذر( F₁ ) تا 3 تن در هكتار دور از دسترس نيست بديهي است به همان نسبت سود بيشتري عايد توليد كننده خواهد شد .

آيا برنج هيبريد مي تواند كشور ما را به سمت خودكفايي هدايت كند ؟

 برنج هيبريد يك فناوري كاربردي وكليدي است كه مي تواند كمك فراواني درافزايش توليد برنج داشته باشد . ميزان واردات مورد نيازكشور بين 700-600  هزار تن در سال مي باشد و باكشت ارقام برنج هيبريد با افزايش عملكرد حداقل  1  تن در هكتار ، مي توان واردات برنج را تا حد قابل ملاحظه اي كاهش داد و كشور را در زمينه توليد برنج به خودكفائي نزديك نمود . شايان ذكر است با توجه به افزايش عملكرد  2 الي 5/2 تن در هكتار ارقام برنج هيبريد ، و كشت آن در سطح 50 هزار هكتار از مزارع شمال كشور ، مي تواند ميزان واردات برنج را تحت تاثير قرار دهد . مضافاً براساس پيش بيني سازمان مديريت و برنامه كشور تا سال 2016 ميزان برنج مورد نياز بالغ بر 6 ميليون تن بر آورد گرديده كه با توجه به محدوديت در گسترش سطح كشت ،  بايستي ارقامي با عملكرد 12 تن در هكتار داشت تا پاسخي بر فشار جمعيتي آن سال ها داشته باشيم . لذا اصلاح ارقام هيبريد افق روشني را پيش رو مي گذارد .

موسسه تحقيقات برنج كشور چه برنامه اي در خصوص گشترش برنج هيبريد در كشور در دستور كار خود دارد ؟

بخش تحقيقات اصلاح بذر فعاليت خود را در سال هاي اخير در زمينه برنج هيبريد توسعه داده است و به كارگيري تكنولوژي برنج هيبريد را يكي از را هكارهاي اصلي برنامه توليد برنج مي داند. تحقيقات برنج هيبريد و گسترش توليد بذر، آموزش نيروها و تشريح فن آوري و اطلاع رساني فعاليت ها از آغاز برنامه در دستور كار محققين موسسه بوده است.

موسسه تحقيقات برنج هدايت گر و پشتيبان برنامه هاي بخش اصلاح بذر در خصوص برنج هيبريد مي باشد و امكانات مالي پروژه ها را بعهده دارد و هماهنگي لازم در زمينه ارتباط با مراكز ملي و بين المللي در خصوص پروژه برنج هيبريد را رهبري و هدايت مي كند.

فناوري توليد بذر هيبريد توسط چه ارگاني كنترل وهدايت خواهد شد ؟

تكنولوژي توليد بذر هيبريد مي تواند فرصتهاي شغلي فراواني را در روستا ها ايجاد نمايد . وحتي شركتهاي خصوصي مي توانند در عرصه توليد بذر فعاليت داشته باشند و تعاونيهاي توليد بذر نيز مي توانند نسبت به توليد آن اقدام نمايند و بذر توليد شده را بين اعضاء توزيع نمايند . همينطور دور از انتظار نخواهد بود كه كشاورزان پيشرو با آموزش هاي لازم، قسمتي از زمين خودرا به توليد بذر اختصاص دهند . موسسه تحقيقات برنج مي تواند دركنترل و نظارت طي مراحل توليد نقش مهمي ايفا  نمايد و آموزش مداوم به توليد كنندگان بذر بايد در دستور كار  موسسه قرارگيرد. و كميته هاي علمي وتخصصي در موسسه ايجاد گردد تا كنترل و گواهي بذر هيبريد را از توليد تا توزيع آن بعهده گرفته و در حل مشكلات و موانعي كه در مسير توليد ايجاد مي گردد با فراهم نمودن تسهيلات مرتفع نمايد . همچنين مساعدت و همكاري لازم با توليد كنندگان بذر براي استفاده از كمك هاي اقتصادي نظير وام بانكي و غيره داشته باشد .

موسسه تحقيقات برنج، توليد بذور پايه را بعهده گرفته و توليد بذور هيبريد توسط تعاوني ها و شركت هاي خصوصي با نظارت موسسه انجام خواهد گرفت.

چه كشورهايي دركشت برنج هيبريد به موفقيت دست يافته اند ؟

كشور چين 15 ميليون هكتار ، هندوستان 200000 هكتار ، ويتنام 480000 هكتار ، فيليپين 90000 هكتار، بنگلادش 20000هكتار از زمين هاي خود را به كشت برنج هيبريد اختصاص داده اند . تكنولوژي برنج هيبريد به كشور چين كمك كرده ا ست تا توليد برنج خودرا از 150 ميليون تن در سال 1978 به 188 ميليون تن در سال 1990 برساند . اين كشور بااحتساب 50 درصد از كل زمينهاي تحت كشت برنج ،20 درصد برنج دنيا را فراهم مي كند . بخاطر افزايش عملكرد ارقام هيبريد ، دولت مردان كشور چين ، دو ميليون هكتار از زمين هاي مستعد را از كشت برنج خارج نموده به محصولات ديگر اختصاص دا دند .

بعلت شرايط خاص آب وهوايي ، ميانگين عملكرد ارقام بومي در كشور مصر به حدود 8-7 تن در هكتار مي رسد با اين وضع اين كشور تمايل دارد در زمينه برنج هيبريد سرمايه گذاري نمايد تا ميزان نياز  خود را در زمين كمتري تامين نمايد وزمين هاي بيشتري را به محصولات ديگر اختصاص دهد. در حال حاضر، تحقيقات گسترده اي در زمينه برنج هيبريد در 17 كشور جهان در حال انجام است .

چه ارگاني برنامه برنج هيبريد را درايران حمايت مي‌كند؟

وزارت جهاد كشاورزي تنها حامي پروژه برنج هيبريد است ولي بخاطر اهميت موضوع مي توان از F.A.O ) سازمان خواروبار جهاني ) در برنامه هاي TCP (همكاري در برنامه تكنولوژيكي) و يا بانك توسعه آسيايي و حتي بطور غير مستقيم از طريق آژانس هاي بين الملي نظير  ) JICA آژانس همكاري بين المللي كشاورزي ژاپن ) بهره جست . شايان ذكر است كه بمنظور حمايت از كشاورزان سخت كوش و پرتلاش ، بايد تمام توان خودرا بكار بنديم و ارگان هاي مسئول مستقيم و حتي غير مستقيم را با استدلال قوي متقاعد نماييم تا نسبت به خريد مازاد بر توليد ارقام پرمحصول نظير برنج هيبريد براي كاركنان خود اقدام نمايند تا حمايت گسترده ودلگرمي بيشتري براي توليد كنندگان فراهم گردد .

اطميناً داريم كه اين مجموعه خالي از اشكال نيست ، اما اميدواريم محتويات اين نشريه توانسته باشد در آشنايي كارشناسان ، مروجان و كشاورزان پيشرو با برنج هيبريد موثر واقع گردد و در آينده شاهد كشت موفقيت آميز برنج هيبريد در سطح مزارع كشاورزان باشيم .

منابع:

1-   DA-philrice – 2001.Question and Answer about hybrid rice. Philippine Rice Research Institute

2-   Food and Agriculture Organization. 2002. Italy-Rom

3-    

4-   فصلنامه آمار .1382. سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور

5-  درستي ، ح.، ع. محدثي و م. صيادي .1383 . گزارش نهايي بررسي ارقام برنج هيبريد در آزمايشات سازگاري. انتشارات موسسه تحقيقات برنج